Bakıdan Daşkəndə uzanan yeni güc xətti – Əliyevin səfəri regionda nəyi dəyişir?

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfərinin protokol hissəsi belə adi səfər təəssüratı yaratmırdı.
Daşkənddə Azərbaycan Prezidentinin yüksək səviyyədə qarşılanması, iki lider arasında nümayiş etdirilən xüsusi münasibət, ardınca imzalanan sənədlər, açılan və təməli qoyulan Azərbaycan layihələri göstərdi ki, Bakı–Daşkənd münasibətləri artıq klassik ikitərəfli əməkdaşlıq çərçivəsindən çıxır.


Səfərin ən mühüm nəticələrindən biri İlham Əliyevlə Şavkat Mirziyoyevin “Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında Əbədi dostluq haqqında Müqavilə”ni imzalaması oldu. Eyni zamanda Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclasının qərarı və müxtəlif istiqamətlərdə əməkdaşlığı əhatə edən sənədlər imzalandı.
Şavkat Mirziyoyev səfəri “mübaliğəsiz tarixi əhəmiyyətli” adlandırdı və Əbədi dostluq haqqında müqavilənin sadəcə sənəd deyil, iki ölkənin ortaq gələcək qurmaq iradəsinin ifadəsi olduğunu bildirdi.
Amma səfərin əsl siyasi mənasını imzalanmış sənədlərin sayında yox, xəritədə baş verən dəyişiklikdə axtarmaq lazımdır.
Xəzərin iki sahili yaxınlaşır
Uzun illər Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında Xəzər dənizi həm əlaqə vasitəsi, həm də müəyyən mənada coğrafi sərhəd kimi görünürdü.
İndi bu sərhəd tədricən silinir.
İlham Əliyevin Daşkənddə səsləndirdiyi fikir bu baxımdan xüsusilə diqqət çəkir:
“Mərkəzi Asiya və Azərbaycan bu gün vahid geosiyasi və iqtisadi regiondur”.
Bu, sadəcə diplomatik ifadə deyil.
2025-ci ildə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşlərində tamhüquqlu iştirakına qərar verilməsi Bakının regiondakı statusunun dəyişdiyini göstərən mühüm hadisə idi. Əliyev səfər öncəsi UzA-ya müsahibəsində həmin qərara görə Mirziyoyevə və Mərkəzi Asiya liderlərinə ayrıca təşəkkür edib.
Beləliklə, yeni bir coğrafi-siyasi xətt yaranır:
Türkiyə – Azərbaycan – Xəzər – Mərkəzi Asiya.
Bu xəttin mərkəzində isə Azərbaycan dayanır.
Türk dünyası ideyadan iqtisadi məkana keçir
Türk dünyasının inteqrasiyası uzun müddət daha çox dil, tarix, mədəniyyət və siyasi həmrəylik üzərində qurulurdu.
İndi isə bu münasibətlər zavodlara, banklara, logistika marşrutlarına, enerji layihələrinə və milyardlarla dollarlıq investisiyalara çevrilir.
Daşkənddə bunun çox konkret mənzərəsi ortaya çıxdı.
Azərbaycan kapitalının iştirakı ilə “Davr Bank”, “Matanat-A” gips zavodu və iki STEAM məktəbi açıldı. Beş SOCAR yanacaqdoldurma məntəqəsinin, “Sea Breeze Uzbekistan” kompleksinin, “Baku City” yaşayış layihəsinin, gümüş filizinin emalı müəssisəsinin və meyvə bağlarının təməli qoyuldu.
Başqa sözlə, Azərbaycan Özbəkistana artıq yalnız siyasi tərəfdaş kimi daxil olmur.
Azərbaycan kapitalı da Mərkəzi Asiyaya daxil olur.
Bu isə Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcəyi baxımından çox mühüm mərhələdir. Çünki siyasi təşkilatların real gücü bəyanatlarla deyil, üzv ölkələr arasında yaranan iqtisadi qarşılıqlı asılılıqla ölçülür.
Azərbaycan və Özbəkistan məhz belə bir model yaradır.
Zəngəzur dəhlizi bu səfərin görünməyən iştirakçısı idi

Daşkənd danışıqlarının ən maraqlı məqamlarından biri Zəngəzur istiqamətinin gündəmə gəlməsi idi.
İlham Əliyev Azərbaycan ərazisində Zəngəzur dəhlizi üzrə işlərin fəal getdiyini, əsas hissənin gələn il tamamlanacağını, Naxçıvanda da işlərə başlanıldığını bildirib.
Prezident eyni zamanda Ermənistan ərazisindən keçəcək TRIPP layihəsi üzrə tikinti işlərinin 2026-cı ilin sonu və ya 2027-ci ilin əvvəlində başlaya biləcəyini deyib.
Bunun Özbəkistan üçün əhəmiyyəti böyükdür.
Çünki Mərkəzi Asiya dövlətlərinin əsas problemlərindən biri dünya bazarlarına alternativ və təhlükəsiz çıxış yollarıdır.
Azərbaycan isə həmin çıxışın coğrafi qapısına çevrilir.
Özbəkistan yükü Xəzəri keçərək Azərbaycana, buradan Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya gedə bilər. Zəngəzur bağlantısı tam işə düşdükdə isə Azərbaycan–Naxçıvan–Türkiyə xətti əlavə imkan yaradacaq.
Beləliklə, Azərbaycan üçün Zəngəzur dəhlizi yalnız Naxçıvana yol deyil.
Bu yol Mərkəzi Asiyanı Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən daha böyük xəritənin hissəsidir.
Rusiya bu mənzərənin harasındadır?
Məsələnin ən həssas tərəfi də budur.
Azərbaycan–Özbəkistan yaxınlaşmasını avtomatik olaraq “Rusiyaya qarşı ittifaq” kimi təqdim etmək doğru olmazdı. Nə Bakı, nə də Daşkənd Moskva ilə münasibətləri pozmaq siyasəti yürüdür.
Amma başqa bir həqiqət də var:
Mərkəzi Asiyanın xarici dünyaya çıxışının yalnız Rusiya üzərindən qurulduğu köhnə model dəyişir.
Orta Dəhliz gücləndikcə Mərkəzi Asiyanın Çin və Avropa arasında Rusiya ərazisindən keçməyən alternativ nəqliyyat arteriyası meydana çıxır.
Zəngəzur bağlantısının açılması isə bu sistemə daha bir istiqamət əlavə edə bilər.
Bu səbəbdən Moskvanın əsas narahatlığı Azərbaycanla Özbəkistanın dostluğu deyil. Rusiya üçün strateji məsələ postsovet məkanındakı nəqliyyat, iqtisadiyyat və siyasi qərarların artıq yalnız Moskva mərkəzli olmamasıdır.
Burada mühüm fərq var.
Yeni türk inteqrasiyası Rusiyanı regiondan çıxarmaq üzərində deyil, Rusiyadan asılılığı azaltmaq üzərində qurulur.
Bu, daha sakit, amma daha fundamental prosesdir.
Maraqlıdır ki, Rusiya mediası da Əliyevin Daşkənddə Azərbaycan və Mərkəzi Asiyanı vahid geosiyasi-iqtisadi region adlandırmasını ayrıca xəbər kimi təqdim edib.
Hələlik Kremlin məhz 23 avqust səfərinin nəticələrinə qarşı açıq mənfi reaksiyası görünmür. Buna görə Rusiyanın mövqeyindən danışarkən rəsmi etirazdan deyil, Moskvanın regional təsir imkanlarına yarana biləcək uzunmüddətli təsirdən danışmaq daha əsaslıdır.
Çin üçün də maraqlı xətt yaranır
Bu proses yalnız Rusiya ilə bağlı deyil.
Çinin “Bir kəmər, bir yol” strategiyası baxımından da Azərbaycan mühüm tranzit nöqtəsinə çevrilir.
Çin – Qazaxıstan/Özbəkistan – Xəzər – Azərbaycan – Türkiyə – Avropa xətti nə qədər inkişaf edirsə, Bakının geoiqtisadi çəkisi bir o qədər artır.
Beləliklə, Azərbaycanın üstünlüyü ondadır ki, Bakı eyni zamanda Türkiyə ilə müttəfiq, Mərkəzi Asiya ilə tarixi-mədəni bağlara malik, Çin üçün tranzit tərəfdaşı, Avropa üçün enerji və nəqliyyat qapısıdır.
Bu müxtəlif maraqların kəsişdiyi nöqtədə olmaq Azərbaycanı kiçik ölkə ölçülərindən daha böyük geosiyasi oyunçuya çevirir.
Qarabağdan Daşkəndə uzanan münasibət
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin başqa bir mühüm tərəfi Qarabağdır.
Özbəkistan işğaldan azad olunmuş Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəb tikərək Azərbaycana siyasi və mənəvi dəstəyini konkret layihə ilə nümayiş etdirmişdi.
İndi isə Azərbaycan Daşkənddə məktəb, zavod, bank, yaşayış və istirahət kompleksləri tikir.
Bu qarşılıqlılığın simvolik mənası böyükdür:
Özbəkistan Qarabağın bərpasında iştirak edir, Azərbaycan isə yeni Özbəkistanın quruculuğuna sərmayə qoyur.
Münasibətlərin “qardaşlıq”dan strateji tərəfdaşlığa keçməsi məhz belə görünür.
Yeni regional mərkəz yaranır?
Əliyevin səfərinin ən böyük siyasi nəticəsini bəlkə də bir cümlə ilə ifadə etmək mümkündür:
Azərbaycan Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiyanın arasındakı ölkə olmaqdan çıxaraq bu iki məkanı birləşdirən ölkəyə çevrilir.
Bu, prinsipial fərqdir.
Əgər Bakı–Tbilisi–Qars, Orta Dəhliz, Xəzər üzərindən daşımalar və gələcək Zəngəzur bağlantısı eyni sistem daxilində tam işləməyə başlayarsa, xəritədə faktiki olaraq yeni iqtisadi arteriya yaranacaq:
Mərkəzi Asiya → Xəzər → Azərbaycan → Türkiyə → Avropa.
Bu xəttin siyasi dayaqlarından biri Ankara, digəri Bakı, Mərkəzi Asiyadakı əsas dayaqlarından biri isə getdikcə Daşkənd olur.
Məhz buna görə İlham Əliyevin Özbəkistan səfərinə yalnız Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri prizmasından baxmaq kifayət deyil.
Daşkənddə açılan zavodların, qoyulan təməl daşlarının, imzalanan Əbədi dostluq müqaviləsinin arxasında daha böyük xəritə görünür.
Bu xəritədə Türk dünyası artıq yalnız ortaq keçmiş haqqında danışmır.
Ortaq gələcəyin yollarını çəkir.
BakuPost