Əsərləri Özbəkistan mədrəsələrində oxudulan azərbaycanlı kim idi?

Bu gün Prezidentin köməkçisi Hikmət Hacıyev Buxaradan diqqət çəkən bir paylaşım edib:

"Qarabağdan Buxaraya uzanan bir elm yolu…
XVII əsrin görkəmli filosofu və alimi Yusif Qarabaği Qarabağdan çıxaraq Səmərqənd və Buxarada fəaliyyət göstərib, Orta Asiyanın elmi-mədəni həyatında mühüm iz qoyub.
1619-cu ildə Buxara hökmdarı Bahadur xan onun şərəfinə kitabxana tikdirib və Yusif Qarabağini həmin kitabxananın rəhbəri təyin edib.
Bu gün də Yusif Qarabağinin məzarı Buxaradadır.
Qarabağdan Buxaraya — əsrləri aşan elm, mədəniyyət və dostluq körpüsü".


Bəs Yusif Qarabaği kimdir?
Bakupost.az bu mütəfəkkür barədə bəzi maraqlı məlumatları təqdim edirik:
Öncədən onu deyək ki, Yusif Qarabağinin bioqrafiyasında ciddi tarix ziddiyyətlər var. Ona görə Hikmət Hacıyevin paylaşımındakı əsas xətt etibarlıdır, bəzi detalları isə mənbələri tutuşduraraq təqdim etmək daha düzgündür.
Yusif Məhəmmədcan oğlu Qarabaği XVI əsrin sonu–XVII əsrin birinci yarısında yaşamış Azərbaycan filosofu, məntiqçi, ilahiyyatçı və təbib kimi təqdim olunur. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutunun nəşrində onun Osmanlı-Səfəvi müharibələri dövründə Azərbaycanı tərk etdiyi, Mərkəzi Asiyada məskunlaşdığı, Səmərqənd və Buxarada yaşadığı, ərəb və fars dillərində əsərlər yazdığı bildirilir. Xüsusilə maraqlı fakt budur ki, onun bəzi əsərləri uzun müddət Mərkəzi Asiya mədrəsələrində dərs vəsaiti kimi istifadə olunub.
Yəni söhbət sadəcə Qarabağdan Buxaraya gedib orada yaşamış bir alimdən yox, Mərkəzi Asiyanın elmi mühitinə daxil olmuş və həmin mühitə təsir göstərmiş Azərbaycan mütəfəkkirindən gedir.
Qarabağdan Səmərqəndə, oradan Buxaraya
Mənbələrə görə, Qarabaği ilk təhsilini vətənində alıb, daha sonra dövrünün tanınmış alimlərindən Həbibullah Mirzəcan Şirazinin tələbəsi olub. Müəllimi ilə birlikdə Mərkəzi Asiyaya gedib. Əvvəl Səmərqənddə, sonra Buxarada fəaliyyət göstərib. Buxara Dövlət Universitetinin müəllimi Otabek Davronovun 2025-ci ildə dərc olunan araşdırması da Qarabağinin müəllimi Mirzəcan Şirazi ilə elmi əlaqəsini və onların XVI–XVII əsrlərdə Mərkəzi Asiya elmi-fəlsəfi mühitindəki fəaliyyətini araşdırır.
Səmərqənd dövrünə dair konkret tarix də var: Qarabaği 1590-cı ildə Səmərqənddə Hüseyniyyə xanəgahında Cəlaləddin Dəvvaninin fəlsəfi irsinə dair traktatını təqdim edib. Sonralar həmin əsər ətrafında başqa azərbaycanlı filosof Ağa Hüseyn Xalxali ilə elmi polemika yaranıb. Qarabaği bu mübahisəyə cavab olan əsərini 1623-cü ildə Buxarada tamamlayıb.
Bu iki tarix – 1590 Səmərqənd, 1623 Buxara – onun Mərkəzi Asiyada uzunmüddətli elmi fəaliyyətinin kifayət qədər ciddi göstəricisidir.


1619-cu ildə onun üçün kitabxana tikilib?
Hikmət Hacıyevin paylaşımındakı ən maraqlı detal budur.
Azərbaycan tədqiqatlarında belə məlumat həqiqətən mövcuddur: Buxara hökmdarı Əmir Bahadur xan 1619-cu ildə Yusif Qarabağinin şərəfinə kitabxana tikdirib və onu həmin kitabxanaya rəhbər təyin edib. Mənbələrdə hətta Qarabağinin Bahadur xanla yaxın münasibətindən və kitabxananın mühüm elm mərkəzinə çevrilməsindən danışılır.
Burada maraqlı bir məqam var. Başqa bir tədqiqatda özbək alimi M.Nurutdinova istinadla 1619-cu ildə kitabxananı Yusif Qarabağinin özünün oğlu Yaqub üçün tikdirdiyi yazılır. Eyni mənbə paralel olaraq Bahadur xanın Qarabağinin şərəfinə kitabxana tikdirməsi versiyasını da təqdim edir.
Deməli, 1619-cu il və Yusif Qarabaği ilə bağlı Buxarada kitabxana faktı müxtəlif tədqiqatlarda keçir, lakin kitabxananın kim tərəfindən və konkret hansı məqsədlə tikilməsi məsələsində mənbələr tam üst-üstə düşmür.
O, nə ilə məşğul olurdu?
Qarabağinin maraq dairəsi kifayət qədər geniş olub: fəlsəfə, məntiq, ilahiyyat, təsəvvüf, təfsir və tibb.
Azərbaycan fəlsəfə tarixinə dair akademik nəşrdə onun Dəvvaniyə yazdığı şərhlər, eləcə də Ağa Hüseyn Xalxali ilə məşhur fəlsəfi polemikası göstərilir. Maraqlıdır ki, onların mübahisəsi o qədər yayılmışdı ki, sonradan Əhməd ibn Sədr Həriri ayrıca “Yusif Qarabaği ilə Hüseyn Xalxali arasında mühakimə” adlı traktat yazmışdı.
Onun fəlsəfəsinin əsas mövzularından biri insan və kainatın vəhdəti idi. Qarabağinin düşüncəsində insan “kiçik aləm”, təbiət və kainat isə “böyük aləm” kimi nəzərdən keçirilirdi. Onun dünyagörüşündə İbn Sina, Fərabi, Nəsirəddin Tusi, Cəlaləddin Dəvvani və başqa Şərq filosoflarının intellektual ənənəsinin təsiri görünür.
“Yeddi bağ” – Qarabağinin maraqlı əsəri
Onun bizə gəlib çatan maraqlı əsərlərindən biri farsca yazılmış “Həft cinan” – “Yeddi bağ” əsəridir.
Azərbaycan şərqşünası Məsiağa Məhəmmədi yazır ki, Sankt-Peterburqdakı kitabxananın fars və tacik əlyazmaları kataloqunda Qarabağinin əsərinə rast gəlib, onun mikrofilmini əldə edib və əsəri tədqiq edərək Azərbaycan dilinə çevirib. Məhəmmədinin qiymətləndirməsinə görə, həcmcə kiçik olmasına baxmayaraq, əsərdə Qarabağinin insan haqqında sistemli fəlsəfi konsepsiyası əks olunub.
Bu, Qarabağinin yalnız adı mənbələrdə qalan tarixi şəxs olmadığını göstərən vacib faktdır — əsərinin əlyazması bu günə qədər gəlib çatıb və müasir dövrdə tədqiq və tərcümə edilib.
Əlyazmaları Özbəkistanda qalır
Bəlkə də Hikmət Hacıyevin paylaşımının “Qarabağdan Buxaraya uzanan elm yolu” fikrini ən yaxşı əsaslandıran fakt budur.
Mənbələrdə Özbəkistanın Şərqşünaslıq İnstitutunun əlyazmalar fondunda Qarabağinin çoxsaylı əsərlərinin saxlandığı göstərilir. Say barədə mənbələr fərqlənir: bəzilərində 20, digərlərində 24 traktat göstərilir. Bundan əlavə, Türkiyənin Süleymaniyyə Kitabxanasında onun yeddi əsərinin əlyazmasının olduğu bildirilir.
Yəni Qarabaği Azərbaycan–Özbəkistan elmi əlaqələrinin sadəcə simvolik tarixi adı deyil; onun intellektual irsinin bir hissəsi fiziki olaraq bu gün də Özbəkistanın əlyazma fondlarında yaşayır.
Bir problem: doğum və ölüm tarixləri qarışıqdır
İnternetdə Yusif Qarabaği haqqında 1532–1591 tarixləri də yayılıb. Hətta Azərbaycan Milli Kitabxanasının elektron materiallarından birində onun 1591-ci ildə vəfat etdiyi göstərilir.
Amma bu tarix açıq şəkildə başqa məlumatlarla ziddiyyət təşkil edir. Çünki akademik “Azərbaycan fəlsəfəsi tarixi”ndə Qarabağinin 1623-cü ildə Buxarada əsər tamamladığı göstərilir. Başqa Azərbaycan mənbələrində isə onun XVII əsrin birinci yarısında yaşadığı və 1640-cı illərdə vəfat etdiyi göstərilir.
Baku Post