Böyük hədəflərə doğru “Əbədi dostluq” –

Azərbaycanla Özbəkistan arasında münasibətlər artıq təkcə ortaq tarixdən, dildən və mədəniyyətdən gələn yaxınlıqla ölçülmür. Bakı ilə Daşkənd son illərdə sürətlə yaxınlaşan iki paytaxtdan, bir-birinə siyasi və iqtisadi baxımdan arxalanan iki tərəfdaşa çevrilib.
İndi isə bu yaxınlığın altına daha bir və daha möhkəm imza atılıb.

Avqustun 23-də Daşkənddə Prezident İlham Əliyev və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev “Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında əbədi dostluq haqqında Müqavilə”ni imzalayıblar.
Adında “dostluq” sözü olsa da, onun 11 maddəsinə nəzər salanda görünür ki, sənəd yalnız dostluq bəyanatı deyil, Bakı və Daşkənd münasibətlərin siyasətdən təhlükəsizliyə, iqtisadiyyatdan nəqliyyata, təhsildən mədəniyyətə qədər uzanan uzun bir yol xəritəsinə çevirilməsidir.
Müqavilənin ən diqqətçəkən hissəsi isə təhlükəsizliklə bağlıdır.
Birinə qarşı olan blokda digəri olmayacaq
Sənədin 2-ci maddəsi iki ölkənin münasibətlərinin hansı həddə çatdığını göstərən ən mühüm bəndlərdən biridir.
Azərbaycan və Özbəkistan bir-birinin müstəqilliyini, suverenliyini, təhlükəsizliyini və ərazi bütövlüyünü dəstəkləməklə kifayətlənmir, bununla bağlı konkret öhdəlik də götürür.
Tərəflər digərinin suverenliyinə, təhlükəsizliyinə və ərazi bütövlüyünə zərər vuran hər hansı blok və ittifaqda iştirak etməyəcəklər.
Başqa sözlə, Bakı ilə Daşkəndin dostluğu üçüncü paytaxtların siyasi seçimindən asılı vəziyyətdə qalmamalıdır.


Müqavilədə bununla da kifayətlənilmir.
Azərbaycan və Özbəkistan öz ərazilərinin üçüncü ölkələr tərəfindən digər tərəfin dövlət suverenliyinə, təhlükəsizliyinə və ərazi bütövlüyünə zərər vurmaq üçün istifadəsinə imkan verməyəcəklər.
Həmçinin tərəflər öz ərazilərində digər ölkənin suverenliyinə, təhlükəsizliyinə və ərazi bütövlüyünə zərər vuran təşkilat və qrupların yaradılmasına və fəaliyyətinə yol verməməyi öhdələrinə götürürlər.
Beləliklə, sənəddəki “əbədi dostluq” ifadəsi diplomatik protokolun bəzəkli cümləsi olaraq qalmır. Onun arxasına konkret siyasi və təhlükəsizlik öhdəlikləri qoyulur.
Prezidentlərin razılaşmaları kağız üzərində qalmamalıdır
Müqavilənin başqa bir maraqlı tərəfi münasibətlərin yalnız prezidentlərin görüşlərindən-görüşlərinə işləyən mexanizm kimi nəzərdə tutulmamasıdır.
3-cü maddəyə əsasən, iki ölkənin parlamentləri arasında əlaqələr genişləndiriləcək, xalqlar arasındakı dostluğun ictimai və sosial dayaqları möhkəmləndiriləcək.
Azərbaycan və Özbəkistanın Ali Dövlətlərarası Şurası bu münasibətlərin əsas əlaqələndirici mexanizmlərindən biri olacaq.


Dövlət başçılarının əldə etdikləri mühüm razılaşmaların həyata keçirilməsi, regional və beynəlxalq məsələlər üzrə fikir mübadiləsi üçün isə xarici işlər nazirlikləri xətti ilə daimi məsləhətləşmələr mexanizmi işləyəcək.
Yəni prezidentlərin masası arxasında əldə olunan razılaşmaların taleyi görüş başa çatdıqdan sonra protokol qovluqlarına həvalə edilməyəcək.
Bakı ilə Daşkəndi yollar da birləşdirəcək
Siyasətin ardınca iqtisadiyyat gəlir.
Müqavilənin 4-cü maddəsində ticarət və investisiyadan sənaye kooperasiyasına, energetikadan kənd təsərrüfatına qədər geniş əməkdaşlıq sahələri müəyyənləşdirilib.
Amma burada xüsusi diqqət çəkən istiqamətlərdən biri nəqliyyat və logistikadır.
Azərbaycan coğrafi baxımdan Mərkəzi Asiyanın Qərbə açılan mühüm qapılarından biridir. Özbəkistan isə regionun böyük iqtisadi və demoqrafik mərkəzlərindən sayılır.
Bu baxımdan Bakı ilə Daşkənd arasında qurulan “körpü” Mərkəzi Asiyadan Xəzərə, Xəzərdən Azərbaycana, buradan isə Türkiyə və Avropaya uzanan daha böyük yolun bir hissəsidir.
Müqavilədə nəqliyyat dəhlizlərinin tranzit potensialının artırılması, yüklərin və sərnişinlərin əlverişli və qarşılıqlı faydalı daşınması üçün şərait yaradılması ayrıca təsbit edilir.
Energetika, rəqəmsal inkişaf, “yaşıl” və rəqəmsal iqtisadiyyat, elektron ticarət, informasiya-kommunikasiya və hətta kosmik texnologiyalar da əməkdaşlıq sahələri sırasındadır.
Sənədin 5-ci maddəsi isə dövlətlərarası münasibətləri kabinetlərdən çıxarıb insanların gündəlik həyatına yaxınlaşdırır.
Elm, təhsil, tibb, mədəniyyət, gənclər, turizm və idman sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.


Azərbaycan və özbək dillərinin qarşılıqlı tədrisi, universitetlər arasında birbaşa əlaqələr, təcrübə mübadiləsi, ortaq tədris və innovativ layihələrin həyata keçirilməsi təşviq ediləcək.
Şəhərlər və regionlar arasında tərəfdaşlıq əlaqələrinin qurulması da müqaviləyə daxil edilib.
Başqa sözlə, Bakı ilə Daşkənd arasında qurulan münasibətin yalnız dövlət başçılarının əl sıxması ilə həm də tələbələrin, alimlərin, həkimlərin, sahibkarların, turistlərin və bütövlükdə insanların təması ilə möhkəmləndirilməsi hədəflənir.
Dünya məsələlərində də bir-birini eşidəcəklər
Müqaviləyə görə, Azərbaycan və Özbəkistan qlobal və regional məsələlər üzrə mövqelərini müntəzəm şəkildə bölüşəcək və əlaqələndirəcəklər.
Bunun üçün ali və yüksək səviyyəli səfərlərdən tutmuş müxtəlif səviyyəli siyasi məsləhətləşmələrə qədər mövcud mexanizmlərdən istifadə olunacaq.
Münaqişələrin qarşısının alınması və nizamlanması, regional və qlobal təhlükəsizliyin təmin olunmasında isə BMT-nin mərkəzi rolunun gücləndirilməsinə sadiqlik ifadə edilir.
Dostluq başqasına qarşı deyil
Maraqlı məqamlardan biri də müqavilənin 8-ci maddəsidir.
Burada xüsusi olaraq vurğulanır ki, “Əbədi dostluq haqqında Müqavilə” üçüncü dövlətlərə qarşı yönəlməyib.
Bu cümlə sənədin 2-ci maddəsindəki təhlükəsizlik öhdəlikləri fonunda xüsusilə əhəmiyyətlidir.
Bakı və Daşkənd bir-birinə qarşı yönəlmiş blok və ittifaqlarda iştirak etməmək öhdəliyi götürür, amma eyni zamanda dünyaya mesaj verir: bu yaxınlaşma kiməsə qarşı qurulan ittifaq deyil.
Yəni iki ölkə dostluqlarının sərhədini başqalarına düşmənçilik üzərindən çəkmir.
Adı kimi müddəti də uzun – “əbədi”
Müqavilənin adı “əbədi dostluq”dur və onun hüquqi ömrü də konkret tarixlə məhdudlaşdırılmayıb.
Sənəd qeyri-müəyyən müddətə bağlanıb.
Müqavilə tərəflərin onun qüvvəyə minməsi üçün zəruri olan dövlətdaxili prosedurları başa çatdırması barədə sonuncu yazılı bildirişin diplomatik kanallarla alındığı tarixdən qüvvəyə minəcək.


Tərəflərdən biri nə vaxtsa müqaviləni ləğv etmək qərarına gəlsə belə, bu, dərhal baş verməyəcək. Yazılı bildirişin digər tərəfə çatmasından sonra 12 ay keçməlidir.
Azərbaycanla Özbəkistan bu yola dünən çıxmayıb. 23 avqust 2024-cü ildə iki ölkə arasında “Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə” imzalanmışdı.
Aradan düz iki il keçəndən sonra eyni tarixdə – 23 avqustda – münasibətlərin qarşısına daha böyük söz yazıldı: əbədi dostluq.
Amma yeni müqaviləni əhəmiyyətli edən onun adı deyil.
Əsas olan adın altında atılan imzalar və həmin imzaların altındakı öhdəliklərdir.
Bakı ilə Daşkənd bir-birinin ərazi bütövlüyünü və təhlükəsizliyini qoruyan siyasi mövqe tutacağını, bir-birinə qarşı qurulan bloklarda yer almayacağını, öz torpağından digərinə qarşı istifadəyə imkan verməyəcəyini yazılı şəkildə bəyan edir.
Diplomatiyada “əbədi” çox böyük sözdür...
BakuPost